Pergamon
De Pergamon burcht gezien vanuit het westen

Een sfeerimpressie van een dag in Pergamon

Vroeg in de ochtend, ronkend in een wolk van verstikkende benzinedamp zwoegt de bus tegen de steile helling op en na de laatste haarspeldbocht is het stadje beneden in de ochtendnevel verdwenen. Mijmerend tussen de alom tegenwoordige marmerbrokken wordt verteld, dat op deze top de schatbewaarder van Alexander de Grote zijn burcht bouwde. Een glansrijke toekomst stond hem voor ogen. Aan de rand van het ravijn boven peilloze diepten ligt Pergamon, dat ooit wedijverde met Alexandri en Athene. Hier woonden de uitvinders van het perkament, hier stond de beroemde bibliotheek. De zitplaatsen van het antieke theater zijn in de natuurlijke glooiing van de bergwand uitgehakt; hier verhaalden spreekkoren en gemaskerde spelers van grote helden en hun
tragisch lot. Rechts ligt de tempel van Dionysos, pal naast de afgrond. Ingenieuze Romeinse boogconstructies dragen het plein voor de tempel van Trajanus.
De zon wint aan kracht, de nevelsluiers trekken weg in de verte en onthullen het moderne Bergama - speels zijn ontelbare oranjerode vierkante vlakjes met een heel klein plamuurmesje aangezet in een onmetelijkheid van alle schakeringen groen . . . . hier en daar prikken mini minaretjes als potloodpunten in de lucht. In het Westen ligt de Middellandse zee.
De zon stijgt steeds hoger in het blauw, er is koelte in de schaduw van de sparren op de warme fundamenten van het Zeus-altaar. Zeus Triomfator in de slag tegen de Galaten, dit was de overwinning van de cultuur op de barbarij. Echter om dit toppunt van hellenistisch kunnen te aanschouwen moet een reis naar Berlijn worden ondernomen, want dr staan de gebeeldhouwde Goden en Giganten, steriel onder een glazen dak in plaats van onder deze hemel, die al zoveel heeft aanschouwd.
Bloeiende brem en klaprozen begeleiden ons omlaag langs de pronkgymnasia, badhuizen en tempels. Stekelige struiken houden ons binnen de paden en bij iedere bocht een adembenemend uitzicht, klanken van ratelende boerenkarren, flarden van de oproep tot het avondgebed. Het is tijd om Dionysos te eren met een glas wijn op het terrasje tegenover de ooievaars, die nestelen op de resten van de tempel van Serapis.

Het Pergamon-Altaar

De oostelijke zijde van het Zeus-altaar

Wat heeft nu de Pergameense koning Eumenes II (197 - 159) ertoe bewogen zijn succesvolle veldtochten tegen de barbaarse Galaten te memoreren als een mythologische godenstrijd? Was het een soort bescheidenheid, de zege niet aan zichzelf als persoon te willen toekennen? Of was het juist hoogmoedige zelfverheerlijking om zijn eigen triomfen te vergelijken met de universele kosmische overwinning van Zeus en zijn Zonen? Voor de Pergemeense soldaten was Herakles het lichtende voorbeeld en vervuld van zijn heldenmoed hadden zij deze strijd gewonnen.
Met de bouw van het altaar werd eer bewezen aan Zeus en zijn dochter Athene, de godin van het denken. Het verstand maakt het mogelijk, dat de mens zijn ongebreideld driftleven beteugelt. Chaotische destructieve zielenroerselen zinken in de afgrond tegenover de moed van Herakles en het heldere verstand van Athene.

Rond 1864 werd de Duitse ingenieur Carl Humann (1839 1896) aangesteld om in opdracht van de Ottomaanse sultan, leiding te geven aan de aanleg van een nieuwe weg, die langs het "vergeten" Pergamon naar het zuiden zou voeren. De lokale bevolking was gewend het overal losliggende marmer kapot te slaan en te vergruizen ten behoeve van kalkwinning. In 1871 kwamen er bij afgravingwerkzaamheden stukken beeldhouwwerk tevoorschijn, die Humann voor onderzoek naar Berlijn liet sturen; het vernietigen van marmer werd stopgezet. Zodra bleek, dat de gigantomachie van het door de Romein Lucius Ampelius beschreven wereldwonder was gevonden, werd een vergunning voor archeologisch graafwerk aangevraagd. De toenmalige verhouding tussen de Ottomaanse sultan en de Duitse keizer was vanaf 1871 vriendschappelijk. Op het verzoek om het marmer te mogen meenemen, zei de Sultan dan ook:   - "Die puinhoop? Neem maar mee!"  (1878)

Tijdens drie graafcampagnes (tot 1886) brachten de gebroeders Humann alle stukken, die her en der verspreid lagen met de grootste zorg bijeen. Drie vijfde van het oorspronkelijke geheel werd op deze manier gered.

Het Pergamon-Altaar in Berlijn